هاری (Rabies) یک بیماری ویروسی مشترک بین انسان و حیوان (زئونوز) است که منجر به التهاب پیشرونده و کشنده مغز و نخاع میشود. اگرچه هاری پس از ظهور علائم بالینی در اکثر موارد کشنده است، اما نکته کلیدی اینجاست که این بیماری بهطور کامل قابل پیشگیری است. با وجود در دسترس بودن واکسنها و فناوریهای لازم، هاری همچنان سالانه جان دهها هزار نفر را در سراسر جهان میگیرد که حدود ۹۹ درصد این موارد از طریق گاز گرفتگی سگهای آلوده منتقل میشود.
بیماری هاری چیست؟
این ویروس پس از ورود به بدن، سیستم عصبی مرکزی را هدف قرار میدهد. دوره کمون (نهفتگی) بیماری میتواند از یک هفته تا یک سال متغیر باشد، اما بهطور معمول بین ۲ تا ۳ ماه طول میکشد. با انتشار ویروس در مغز و نخاع، التهاب کشندهای ایجاد میشود که در صورت عدم درمان بهموقع، مرگبار خواهد بود.
انواع بیماری هاری و علائم آن
هاری از نظر بالینی به دو شکل اصلی بروز میکند:
۱. هاری خشمگین (Furious Rabies):
این فرم از بیماری با علائمی همچون بیشفعالی، رفتارهای هیجانی و توهم شناخته میشود. یکی از نشانههای خاص این فرم، «هیدروفوبی» یا ترس از آب است که گاهی با «آئروفوبی» (ترس از جریان هوا) همراه است. مرگ در این حالت معمولاً پس از چند روز به دلیل ایست قلبی-تنفسی رخ میدهد.
۲. هاری فلجی (Paralytic Rabies):
این فرم از بیماری حدود ۲۰ درصد موارد را تشکیل میدهد و روند کندتر و کمسر و صداتری نسبت به نوع خشمگین دارد. عضلات به تدریج از محل گزش شروع به فلج شدن میکنند، بیمار به کما میرود و در نهایت مرگ رخ میدهد. به دلیل علائم متفاوت، این نوع هاری اغلب اشتباه تشخیص داده میشود که منجر به ثبت نشدن آمار دقیق آن میگردد.
آمار جهانی و گروههای در معرض خطر
سالانه حدود ۵۹ هزار نفر در بیش از ۱۵۰ کشور جهان بر اثر هاری جان خود را از دست میدهند که ۹۵ درصد این موارد در آسیا و آفریقا گزارش شده است. این آمار احتمالاً بسیار کمتر از واقعیت است. نکته حائز اهمیت این است که نیمی از قربانیان هاری، کودکان زیر ۱۵ سال هستند و بار اصلی این بیماری بر دوش جمعیتهای فقیر روستایی است.
در صورت گزش توسط حیوان چه باید کرد؟ (اقدامات فوری)
اگر توسط حیوانی، بهویژه سگ، گزیده یا زخمی شدید، زمان طلاست. اقدامات زیر را بلافاصله انجام دهید:
- شستشوی فوری: محل زخم را بلافاصله با آب و صابون (یا شوینده) بشویید.
- شستشوی طولانی: حداقل ۱۵ دقیقه محل زخم را زیر جریان آب فراوان قرار دهید.
- ضدعفونی کردن: ۱۵ دقیقه پس از شستشو، از داروهای حاوی ید یا ضدویروس روی زخم استفاده کنید.
- پرهیز از مواد محرک: از زدن موادی مثل فلفل، آب گیاهان، اسیدها و مواد قلیایی به زخم جداً خودداری کنید.
- باز گذاشتن زخم: زخم را با بانداژ یا پانسمان نپوشانید.
- مراجعه فوری به مرکز درمانی: بلافاصله به مراکز بهداشتی و درمانی مراجعه کنید تا اقدامات تخصصی (مانند تزریق واکسن) انجام شود.
- مشاهده حیوان: در صورت امکان، حیوان را بدون آسیب زدن محصور کنید و آن را به مدت ۱۰ روز تحت نظر بگیرید.
راهکارهای پیشگیری و کنترل
بهترین استراتژی برای پیشگیری از هاری انسانی، واکسیناسیون سگهاست. علاوه بر این، آموزش عمومی در مورد نحوه برخورد با سگهای ولگرد و اهمیت واکسیناسیون میتواند زنجیره انتقال را قطع کند. سازمان جهانی بهداشت (WHO) بر ترویج واکسیناسیون انسانی قبل از مواجهه (برای افراد پرخطر) و استفاده از روشهای نوین تزریق واکسن (روش داخل جلدی) تأکید دارد که هزینهها را به شدت کاهش میدهد.
سخن پایانی
هاری قابل پیشگیری است. با افزایش آگاهی درباره رفتارهای صحیح در مواجهه با حیوانات و پیگیری سریع پزشکی پس از گزش، میتوانیم جلوی این مرگومیر قابل پیشگیری را بگیریم.